Okullarda Şiddetin Sosyal Boyutları ve Zorbalıkla Mücadele

Türkiye'de okullarda şiddet vakaları yeni değil; ancak failin silahlanıp okul kalabalığına rastgele ateş açtığı toplu saldırılar 2026'da bir anda karşımıza çıktı: üç acı olay, ikisi art arda iki günde yaşandı. Bunun bir anda 2026'da karşımıza çıkması doğal olarak salgını çağrıştırıyor; araştırmalar da bu sezgiyi destekliyor. Bizim için yeni olan bu fenomen ABD'de yıllardır araştırılıyor; bu nedenle Türkiye'ye özgü koşulları akılda tutarak şimdilik oradaki bulgulara bakabiliriz. Bu çalışmalardan birine göre her okul saldırısı, sonraki ortalama 13 gün boyunca yeni saldırı olasılığını yükseltiyor; her 100 saldırı ortalama en az 22 yenisini tetikliyor (Towers vd., 2015).

Evet, okul saldırıları bir anlamda bulaşıcı; ancak bu bulaşıcılık vurgusu bizi yanılgıya götürebilir. Çünkü uygun sosyal ortamın oluşmadığı durumlarda böyle bir bulaşıcılıktan söz etmek mümkün olmaz. Bulaşın ithal olduğu algısının yarattığı refleks ise tanıdık: Mikrobun kaynağı dışarıda arama. Oyunlar, mafya dizileri, yabancı özentisi, küresel kültür: hepsi görece yeni, çoğu dışarıdan gelme. Yalnızca bir örnek olarak oyunlara bakabiliriz, Amerikan Psikoloji Derneği, şiddeti video oyunlarına bağlamanın bilimsel olarak sağlam olmadığını ve dikkati asıl etkenlerden uzaklaştırdığını açıkça söylüyor (APA, 2020).

Peki asıl etkenler neler? Sosyolog Katherine Newman'ın ekibi, okul saldırılarının ancak beş koşul bir araya geldiğinde gerçekleştiğini ortaya koyuyor: toplumsal dışlanmışlık, bireysel kırılganlıklar, kültürel senaryolar, işaretleri yakalayamayan bir çevre ve silaha erişim (Newman vd., 2004). Bunların hiç biri bir anda gelişmez.

Bu yüzden okul saldırılarını bir anda bulaşan bir hastalık gibi değil, yıllardır biriken bir basıncın en zayıf noktadan patlaması gibi okumak gerekiyor. Bir baraj düşün: Su yıllarca birikir, duvar esner, çatlaklar sessizce büyür ve sonunda su tek bir noktadan fışkırır. O noktaya bakıp "sorun burada" demek kolaydır; oysa delik basıncın nedeni değil, sonucudur. Okul saldırısı da sıradan bir şiddet olayı değildir: Bireysel öfkenin bütün bir kuruma yöneltildiği, izleyen herkese mesaj veren bir eylemdir; toplumsal bir tepkinin en çarpık ve çirkin ifadesidir. Bu açıklamalar onu mazur göstermek değildir.

Bu basıncın kaynağında uzun soluklu ekonomik ve kültürel sıkışmalar olabilir (Schneider vd., 2016); ama bu yazının derinlemesine işleyeceği nedensellik bu değil. Ancak şunu söylemek gerekir: Toplumda artan çatışma ve bireyci eğilim okula da doğrudan veya dolaylı olarak yansır: Türkiye'de 15 yaşındaki öğrencilerin %27'si ayda en az birkaç kez zorbalığa uğradığını bildiriyor; OECD ortalaması %20 (OECD, 2023).

Burada okullarda yaşanan zorbalık özel bir anlam taşıyor çünkü Newman'ın koşullarından toplumsal dışlanmışlık ve işaretleri yakalayamayan çevre özellikle okullarda zorbalıkla baş etme eksikliğine işaret ediyor.

Peki ne yapılabilir? İnsan, doğası gereği dayanışmaya ve destek olmaya meyillidir. Konuşmayı yeni söken bebekler bile ödül beklemeden yardım eder (Warneken ve Tomasello, 2006); büyük doğal afet durumlarında bu dayanışmanın kendiliğinden nasıl oluştuğu bir çok defa gözlendi. Eksik olan eğilim değil, onu eyleme dönüştüren beceri, cesaret ve iklim. Nitekim zorbalık anlarının %88'inde akranlar oradadır ama yalnızca %19'unda araya girer; girdiklerinde ise zorbalık çoğu zaman durur (Hawkins vd., 2001). "Zorbalık kötüdür" nutuklarının ötesine geçip destekçi tanıklığı somut becerilere çeviren çalışmalar, tam da kriz dönemlerinde fark yaratabilir. Şiddetin bir kültürel senaryosu varsa, dayanışma da kendi karşı kültürünü kurabilir.